***

Mars to oczywiście rzymski bóg, nie grecki. Musiałam odejść więc od jakichkolwiek skojarzeń z moim dawnym Aresem. Inny klient, inna moneta, inna seria. Oto więc trzecia moneta z serii zaprojektowanej dla Mennicy Gdańskiej, a inspirowanej kompozycjami mniej lub bardziej znanych dzieł sztuki. Patrz Jowisz i Ingres oraz Bellona z kompozycją zaczerpniętą z malowidła Sándora Wagnera. Zapożyczenia w tej serii monet są oczywiście jak najbardziej świadome i celowe. Oto kwintesencja tego, jak wygląda proces budowania ikonografii projektu. Nic nie jest proste, a czasem zwykłe oczywiste sceny mają drugie dno.

Postać Marsa (ruch, zamachnięcie bronią) inspirowana jest dziewiętnastowiecznym dziełem Edmunda Hofmanna Herakles zabijający Hydrę – rzeźbą zdobiącą elewację pałacu Hofburg, tuż przy wejściu od strony pięknego placu św. Michała w Wiedniu. Przy jednej z bocznych ulic odchodzących od tegoż placu znajduje się inna grupa rzeźbiarska: fontanna Siły Morza (Die Macht zur See). To do upadłego olbrzyma, jednej z rzeźb tej fontanny nawiązuje postać upadającego pod marsowymi ciosami wojownika. Mars to bezwzględny zwycięzca, który depcze pokonanego. Ma zbroję rzymskiego dowódcy. Pokonany to Kartagińczyk o nieco zapóźnionym w stosunku do czasów rzymskich uzbrojeniu greckim z czasów wojen punickich. Może to sam Hannibal Barkas ulegający rzymskiej potędze?

Po lewej stronie monety, za główną sceną: Pallor i Pavor – potworni towarzysze Marsa. Ubrani są w rzymskie zbroje, ale jeden z nich jest prawie kościotrupem, drugi ma wyraz twarzy przypominający postać ze słynnego obrazu Edvarda Muncha Krzyk. Pallor i Pavor mają oczywiście, jak wszystko w rzymskiej mitologii, swoje greckie odpowiedniki: Dejmos to syn greckiego boga wojny – Aresa i uosobienie trwogi, a jego brat Fobos, to uosobienie strachu. To samo uosabiają Pallor i Pavor.

Po prawej stronie rewersu: collumna bellica. Przy kolumnie stóp świątyni Bellony na Polu Marsowym w Rzymie wypowiadano wojny rzucając włócznią (patrz szczegółowy opis przy rysunku awersu Belllony). Na projekcie monety Mars, na kolumnie Bellony umieściłam popiersie kobiety. To alegoria Wojny, zwana czasem Belloną – rzeźba australijskiego twórcy Bertrama Mackennala, podarowana przez niego Australii w 1920 roku, jako hołd żołnierzom ANZAC (austarlijskim i nowozelandzkim żołnierzom korpusu walczącego na frontach I Wojny Światowej). W rzeczywistości rzeźba powstała prawdopodobnie około roku 1906, jeszcze przed I WŚ i odnosiła się do wojen burskich w Afryce, niemniej jednak wyraz twarzy czy to zatem alegorii Wojny, czy to Bellony jest dość wymowny. To nie twarz groźnej kobiety lecz raczej zmartwionej, czekającej, niespokojnej, a może zrozpaczonej… matki?

I na koniec awers. Tu rekonstrukcja świątyni Marsa Mściciela na Forum Augusta w Rzymie. Przed świątynią, zupełnie przekornie, umieściłam rzeźbę Aresa Ludovisi (Aresa, nie Marsa!), rzymską kopię greckiego zaginionego oryginału autorstwa być może Lizypa lub Skopasa, znajdującą się obecnie w zbiorach Muzeum Narodowego w Rzymie. Czy rzeźba ta mogła się znajdować przed starożytną świątynią Marsa? Raczej nie. 🙂

***

Freja to przepiękna nordycka bogini miłości, płodności i wegetacji. Jej atrybutem był złoty naszyjnik z bursztynów – Brisingamen. Wykonały go dla bogini krasnoludy ze Svartalfheimu, nordyckiej krainy karłów. W ramach rekompensaty Freja musiała oddać się każdemu z nich.

Bogini towarzyszyły dwa białe koty.

Od imienia tej bogini w językach germańskich mamy nazwę piątego dnia tygodnia (dzień Frei): Friday w angielskm, Freitag w niemieckim, czy w szwedzkim – fredag.

***

Szósta moneta w serii po Aresie, Posejdonie, Hefajstosie, Apollu i Zeusie.

Na początku serii starałam się dość dokładnie trzymać historii. Stroje, jak i uzbrojenie, zwłaszcza Aresa i Hefajstosa są bliższe rzeczywistości historycznej. Ale im dłużej rysuje tę serię, tym bardziej puszczam wodze fantazji. Okręt, czy Tryton w Posejdonie trzymają się przysłowiowej „kupy”, ale trójząb już nie. Teraz już rysowane przeze mnie stroje są coraz mniej historycznie poprawne, wazy nie mają superdokładnych kształtów rodem ze starożytnej Grecji, ornamentyka staje się coraz bardziej eklektyczna… Niejeden historyk mógłby znaleźć sporo nieścisłości, ale licentia poetica zobowiązuje.

Dionizos vel Bachus to bóg uciech, płodności, wina i winorośli. Imprezował w towarzystwie satyrów i menad. Satyrów wyobrażano sobie jako pół ludzi, pół kozły. Na rewersie monety Satyr leje wino Sylenowi – najbardziej znanemu z satyrów, ale o nietypowym wyglądzie rubasznego otyłego, łysego faceta z końskimi uszami i ogonem. Sylen to bożek trzody, pasterzy, wegetacji i ekstatycznej radości, pijus. Sylen pije z naczynia, które raczej przypomina średniowieczny, niż grecki kielich. Dlaczego? Coraz więcej u mnie komiksu, a coraz mniej historii. 😉 Za Sylenem typowe greckie amfory do transportu wina. Przed nim złocony krater do mieszania wina z wodą. Na nim scena sympozjonu (gr. Συμπόσιον – wspólne picie) – w starożytnej Grecji to ten fragment uczty zarezerwowanej wyłącznie dla mężczyzn, który następował po głównym posiłku.

Sam Dionizos, młody piękniś leży na wielkim rogu obfitości obscenicznie wysuwając język, by połknąć winogrono. Drugą ręką niechlujnie rozlewa wino nie z rytonu (typowego naczynia w kształcie rogu do picia wina na libacjach ), a z płaskiej czary zwanej kyliksem.

W tle tańczą menady, albo wg tragedii Eurypidesa – bachantki. Ich postacie zapożyczyłam z własnego, niewykorzystanego nigdzie na żadnej monecie szkicu Kronosa, na którym okrutny tytan wyciąga rękę, by pożreć własne dzieci. W tle tańczące nimfy ukrywające maleńkiego Zeusa w becikach (szkic tu). Na tej monecie niewinne i opiekuńcze nimfy zmieniłam w wyznawczynie kultu Dionizosa.

***

Półmetek serii

Powstało już sześć z zaplanowanych dwunastu monet. Po Lwie Nemejskim, na rewersie którego dorzucone w ostatniej chwili złocenie zmieniło kompletnie charakter całej serii (pisałam o tym tu), kolejne monety projektowałam już tak, żeby obszar pozłocony był plastycznie i ikonograficznie uzasadniony. Uszlachetnienie monety nie może przytłaczać, ani psuć jej wizerunku. Ma ją… uszlachetniać.

Największym wyzwaniem projektowym tej pierwszej części serii okazały się Stajnie Augiasza i to nie dlatego, że nie miałam pomysłu na kompozycję. Wręcz odwrotnie. Pomysł na kompozycję miałam. Problem był… w złoceniu.

W Hydrze Lernejskiej, Łani Kerynejskiej, Dziku Erymantejskim i w Ptakach Stymfalijskich wszystko było oczywiste: złocimy trzy (z pierwszego planu) niewielkie głowy hydry, rogi łani (choć łania w sumie nie powinna mieć poroża, bo to samica jelenia lub daniela! ale mit, to mit…), kły (szable i fajki) dzika, a w Ptakach – śmiercionośne pióra. Ale co można pozłocić w scenie ze stajni Augiasza? No przecież nie płynące w wodzie końskie odchody! 😉 Wątpię nawet, by emitent się na to zgodził. Na projekcie są oczywiście, jak to w stajni Augiasza – zarówno byki, jak i koń. Koń nie ma uprzęży, ani uzdy (skoro zwierzęta miały móc uciekać swobodnie, to musiały być niczym nieskrępowane) – niespecjalnie więc co można mu pozłocić. Rogi byka też odpadają, bo siódmą monetą w serii ma być Byk Kreteński i zaplanowałam, że tam właśnie rogi będą złote. Nie ma mowy o powielaniu motywu. Z kolei pozłocona woda wyglądałaby, jak wielka plackowata i bezkształtna masa. No więc co? No chyba tylko jakiś motyw architektoniczny w rękach Herkulesa, który nie przytłaczałby optycznie kompozycji, a jednocześnie miałby odpowiednią dla wysiłku herosa masę. Nie mogło to być żadne lekkie piórko, ani delikatny przedmiot, bo scena musiała oddawać trud „udrażniania” stajni. Padło na kolumnę i to dorycką, choć na początku planowałam zwykły blok marmuru. Kolumna nie wygląda ani na zbyt masywną, ani na zbyt filigranową. Zobaczcie sami poniżej.

Hydra Lernejska

Niue 2019.

Łania Kerynejska

Niue 2020.

Dzik Erymantejski

Niue 2021.

Stajnie Augiasza

Niue 2021.

Ptaki Stymfalijskie

Niue 2022.

Pierwsze sześć monet serii na awersie ma wizerunek królowej Elżbiety II. Następne sześć, ze względu na śmierć monarchini w 2022 roku, będzie miało zmieniony awers.

***

Ares i Mars, 5 dolarów, 2 oz, średnica 45 mm, oksyda, wysoki relief, uszlachetnienie: żywica, emitent: Niue 2021, zamawiający i producent: Mennica Polska.

***

Piąta moneta w serii po Aresie, Posejdonie, Hefajstosie i Apollu.

Na rewersie: Zeus, pan grzmotów, błyskawic i burzy lecący w chmurach. W tle, nad Zeusem, jego siedziba na górze Olimp. Z chmur wyłania się egida — tarcza Zeusa i Ateny wykuta przez Hefajstosa, wykonania ze skóry kozy Amaltei i z głową Meduzy umieszczoną przez Atenę. Po prawej stronie pikujący orzeł — król przestworzy, atrybut Zeusa.

***

To trzecia moneta w serii po Perunie i Świętowicie.

Nie ma właściwie żadnego dawnego pierwowzoru Strzyboga, którym mogłabym się inspirować. To po prostu słowiański bóg wiatru. A zatem kompozycja monety zbudowana została na ruchu powietrza wokół sylwetki boga dmuchającego w róg. Strzybóg miał być również podobno bogiem wody i wojny: na pierwszym planie, wśród wysokich — spowodowanych wiatrem — fal, kołyszą się trzy statki wojów słowiańskich. A na ich żaglach symbole wszystkich trzech bogów przedstawionych w tej serii monet. Od lewej symbole ze wstawek: Peruna, Strzyboga i Świętowita.

Pierwotny szkic zakładał, że Strzybóg będzie dął w nienaturalnie duży róg. Ostatecznie jego wielkość została skorygowana tak (niebieskie linie na środkowym szkicu poniżej), by otworzyć przestrzeń wokół głównej postaci. Na czerwono zaznaczyłam dynamikę linii kompozycyjnych imitujących ruch wiatru. Nawet fałdy koszuli układają się zgodnie z tym ruchem wirowym.

Z czterech żywiołów, trzy z nich (woda, ziemia i powietrze) ukazane zostały na monecie. Każde z nich ulega wiatrowi. Morze jest pełne wzburzonych fal. Wiatr zrywa liście, a drzewa uginają się pod jego podmuchami. Orzeł szybuje zgodnie z ruchami powietrza. Ogień w sumie też rozprzestrzenia się dzięki wiatrom, ale najzwyczajniej w świecie nie zamieściłam go w kompozycji.

Stylistyka koszuli i ornament na rogu nawiązuje do ukraińskiej ornamentyki ludowej.

Awers do tej monety jest taki sam, jak na dwóch poprzednich monetach w tej serii. Więcej o nim tu.

***

***

Myślę, że wszyscy znają mit o Prometeuszu, więc tym razem skupię się raczej na omówieniu samej kompozycji. W porównaniu do dość statycznych kompozycji klasycznych nawet i współczesnych monet, wolę w swoich projektach zaskakiwać niestandardowymi rozwiązaniami. Takimi są ostre skróty perspektywiczne zaczerpnięte rodem ze sztuki komiksu. Pomysł na dłoń w skrócie perspektywicznym i na pierwszym planie pojawił się po raz pierwszy w odrzuconym szkicu rewersu Kronosa. Tamże krwiożerczy i okrutny tytan trzyma w jednej ręce małe dziecko i wyciąga rękę po następne. Wyciągnięta do przodu ręka miała być w najwyższym reliefie i miała zdominować kompozycję. Ponieważ ten projekt opadł, nic nie stało na przeszkodzie, by pomysł wykorzystać w Prometeuszu, zwłaszcza, że tym sposobem rozłożone ręce cierpiącego boga zmieściły się bez problemu w kadrze okrągłej monety.

Dość podobny zabieg zastosowałam w pierwszej monecie z serii dwuncjowych monet „Wiedźmin” — „Ostatnie życzenie”. Tamże obie ręce Geralta są na pierwszym planie i obie w najwyższym reliefie.
Nie obeszło się również bez kopii bardziej lub mniej udanych mojego pomysłu innych projektantów monet. No cóż, również i w dawnych czasach krążyły po świecie wzorniki dla kamieniarzy, snycerzy czy malarzy… 🙂

Na szkicu rewersu jest sęp, a nie — jak w ostatecznej wersji projektu — orzeł. Są dwie wersje mitu o Prometeuszu. Według jednej to sęp, a według drugiej to właśnie orzeł Ethon (wielki orzeł kaukaski) codziennie o wschodzie Słońca wydziobywał Prometeuszowi wątrobę. Zdecydowałam się ostatecznie na orła, ze względu na jego popularność w malowanych i rzeźbionych dziełach sztuki zachodnioeuropejskiej.

***

Obejrzyj Aresa, Posejdona i Hefajstosa w tej samej serii.

***

Apollo to bóstwo greckie o przewrotnej ikonografii. Bóg piękna, muzyki, patron sztuk i poezji, ale jednocześnie śmierci i zarazy. Zarówno lira, jak i łuk wraz ze strzałami są jego atrybutami. Zwodniczy blond piękniś o niebieskich oczach.

Apollo zakochał się w Dafne, ale gdy ta odrzuciła jego zaloty, ścigał ją, aż opadła z sił. Dafne poprosiła o pomoc swojego ojca, boga rzeki. W akcie rozpaczy Penejos zamienił córkę w krzew wawrzynu. A ja bardzo lubię płatać figle ikonograficzne. Na moim projekcie scena, gdy Dafne wpada w objęcia całuśnego Apolla i zaczyna zamieniać się w wawrzyn, ma swoje ukryte dno. Niedoszli kochankowie zamierają w charakterystycznej pozycji tanga argentyńskiego. W tle wściekły ojciec…

Między stopami Apolla widać małą jaszczurkę. To aluzja do słynnej rzeźby ateńskiego artysty Praksytelesa pt. „Apollo Sauroktonos” (tłum. Apollo zabijający jaszczurkę). Praksyteles ukazał Apolla, w mało klasycznej, jak na grecki kanon pozie, patrzącego na wspinającą się po pniu drzewa jaszczurkę. Jaszczurka miała podobno być symbolem sił chaosu.

***

Ot mięśniak… i tyle. Z wręcz przerysowaną anatomią. Zależało mi, by pokazać przeciążenie Atlasa przez niezgrabność sylwetki i chwiejną równowagę. Jakby zaraz miał zwalić sobie cały nieboskłon na głowę. Prawie jak siłacz, który źle uchwycił ciężar i za chwilę ten ciężar go przygniecie.

Atlas miał wiele córek, w tym i Plejady. Siedem sióstr: Alkione, Elektra, Kelajno, Maja, Merope, Sterope, Tajgete (których imiona zapisane po grecku widnieją na monecie) — z rozpaczy, że ich ojciec został skazany przez Zeusa na dźwiganie sklepienia niebieskiego — popełniło samobójstwo. By jakoś im to wynagrodzić, dobroduszny Zeus przemienił je w gwiazdy. Gromada Plejad znajduje się w gwiazdozbiorze Byka. Swoim układem przypomina Wielki Wóz. Gromada Plejad, w sąsiedztwie wyraźnie zaznaczonych gwiazdozbiorów Byka, Woźnicy oraz Perseusza widnieje nad prawym ramieniem Atlasa.

Plejady bawią się gwiazdami, jakby grały w piłkę. Nie są ubrane w stroje greckie – przypominają trochę stroje romantyczne, trochę te z lat 20-tych. Ta eklektyczna mieszanka to zabieg celowy, by nie trzymać się drętwo reguł…