***

Mars to oczywiście rzymski bóg, nie grecki. Musiałam odejść więc od jakichkolwiek skojarzeń z moim dawnym Aresem. Inny klient, inna moneta, inna seria. Oto więc trzecia moneta z serii zaprojektowanej dla Mennicy Gdańskiej, a inspirowanej kompozycjami mniej lub bardziej znanych dzieł sztuki. Patrz Jowisz i Ingres oraz Bellona z kompozycją zaczerpniętą z malowidła Sándora Wagnera. Zapożyczenia w tej serii monet są oczywiście jak najbardziej świadome i celowe. Oto kwintesencja tego, jak wygląda proces budowania ikonografii projektu. Nic nie jest proste, a czasem zwykłe oczywiste sceny mają drugie dno.

Postać Marsa (ruch, zamachnięcie bronią) inspirowana jest dziewiętnastowiecznym dziełem Edmunda Hofmanna Herakles zabijający Hydrę – rzeźbą zdobiącą elewację pałacu Hofburg, tuż przy wejściu od strony pięknego placu św. Michała w Wiedniu. Przy jednej z bocznych ulic odchodzących od tegoż placu znajduje się inna grupa rzeźbiarska: fontanna Siły Morza (Die Macht zur See). To do upadłego olbrzyma, jednej z rzeźb tej fontanny nawiązuje postać upadającego pod marsowymi ciosami wojownika. Mars to bezwzględny zwycięzca, który depcze pokonanego. Ma zbroję rzymskiego dowódcy. Pokonany to Kartagińczyk o nieco zapóźnionym w stosunku do czasów rzymskich uzbrojeniu greckim z czasów wojen punickich. Może to sam Hannibal Barkas ulegający rzymskiej potędze?

Po lewej stronie monety, za główną sceną: Pallor i Pavor – potworni towarzysze Marsa. Ubrani są w rzymskie zbroje, ale jeden z nich jest prawie kościotrupem, drugi ma wyraz twarzy przypominający postać ze słynnego obrazu Edvarda Muncha Krzyk. Pallor i Pavor mają oczywiście, jak wszystko w rzymskiej mitologii, swoje greckie odpowiedniki: Dejmos to syn greckiego boga wojny – Aresa i uosobienie trwogi, a jego brat Fobos, to uosobienie strachu. To samo uosabiają Pallor i Pavor.

Po prawej stronie rewersu: collumna bellica. Przy kolumnie stóp świątyni Bellony na Polu Marsowym w Rzymie wypowiadano wojny rzucając włócznią (patrz szczegółowy opis przy rysunku awersu Belllony). Na projekcie monety Mars, na kolumnie Bellony umieściłam popiersie kobiety. To alegoria Wojny, zwana czasem Belloną – rzeźba australijskiego twórcy Bertrama Mackennala, podarowana przez niego Australii w 1920 roku, jako hołd żołnierzom ANZAC (austarlijskim i nowozelandzkim żołnierzom korpusu walczącego na frontach I Wojny Światowej). W rzeczywistości rzeźba powstała prawdopodobnie około roku 1906, jeszcze przed I WŚ i odnosiła się do wojen burskich w Afryce, niemniej jednak wyraz twarzy czy to zatem alegorii Wojny, czy to Bellony jest dość wymowny. To nie twarz groźnej kobiety lecz raczej zmartwionej, czekającej, niespokojnej, a może zrozpaczonej… matki?

I na koniec awers. Tu rekonstrukcja świątyni Marsa Mściciela na Forum Augusta w Rzymie. Przed świątynią, zupełnie przekornie, umieściłam rzeźbę Aresa Ludovisi (Aresa, nie Marsa!), rzymską kopię greckiego zaginionego oryginału autorstwa być może Lizypa lub Skopasa, znajdującą się obecnie w zbiorach Muzeum Narodowego w Rzymie. Czy rzeźba ta mogła się znajdować przed starożytną świątynią Marsa? Raczej nie. 🙂

***

Szósta moneta w serii po Aresie, Posejdonie, Hefajstosie, Apollu i Zeusie.

Na początku serii starałam się dość dokładnie trzymać historii. Stroje, jak i uzbrojenie, zwłaszcza Aresa i Hefajstosa są bliższe rzeczywistości historycznej. Ale im dłużej rysuje tę serię, tym bardziej puszczam wodze fantazji. Okręt, czy Tryton w Posejdonie trzymają się przysłowiowej „kupy”, ale trójząb już nie. Teraz już rysowane przeze mnie stroje są coraz mniej historycznie poprawne, wazy nie mają superdokładnych kształtów rodem ze starożytnej Grecji, ornamentyka staje się coraz bardziej eklektyczna… Niejeden historyk mógłby znaleźć sporo nieścisłości, ale licentia poetica zobowiązuje.

Dionizos vel Bachus to bóg uciech, płodności, wina i winorośli. Imprezował w towarzystwie satyrów i menad. Satyrów wyobrażano sobie jako pół ludzi, pół kozły. Na rewersie monety Satyr leje wino Sylenowi – najbardziej znanemu z satyrów, ale o nietypowym wyglądzie rubasznego otyłego, łysego faceta z końskimi uszami i ogonem. Sylen to bożek trzody, pasterzy, wegetacji i ekstatycznej radości, pijus. Sylen pije z naczynia, które raczej przypomina średniowieczny, niż grecki kielich. Dlaczego? Coraz więcej u mnie komiksu, a coraz mniej historii. 😉 Za Sylenem typowe greckie amfory do transportu wina. Przed nim złocony krater do mieszania wina z wodą. Na nim scena sympozjonu (gr. Συμπόσιον – wspólne picie) – w starożytnej Grecji to ten fragment uczty zarezerwowanej wyłącznie dla mężczyzn, który następował po głównym posiłku.

Sam Dionizos, młody piękniś leży na wielkim rogu obfitości obscenicznie wysuwając język, by połknąć winogrono. Drugą ręką niechlujnie rozlewa wino nie z rytonu (typowego naczynia w kształcie rogu do picia wina na libacjach ), a z płaskiej czary zwanej kyliksem.

W tle tańczą menady, albo wg tragedii Eurypidesa – bachantki. Ich postacie zapożyczyłam z własnego, niewykorzystanego nigdzie na żadnej monecie szkicu Kronosa, na którym okrutny tytan wyciąga rękę, by pożreć własne dzieci. W tle tańczące nimfy ukrywające maleńkiego Zeusa w becikach (szkic tu). Na tej monecie niewinne i opiekuńcze nimfy zmieniłam w wyznawczynie kultu Dionizosa.

***

Ares i Mars, 5 dolarów, 2 oz, średnica 45 mm, oksyda, wysoki relief, uszlachetnienie: żywica, emitent: Niue 2021, zamawiający i producent: Mennica Polska.

***

Piąta moneta w serii po Aresie, Posejdonie, Hefajstosie i Apollu.

Na rewersie: Zeus, pan grzmotów, błyskawic i burzy lecący w chmurach. W tle, nad Zeusem, jego siedziba na górze Olimp. Z chmur wyłania się egida — tarcza Zeusa i Ateny wykuta przez Hefajstosa, wykonania ze skóry kozy Amaltei i z głową Meduzy umieszczoną przez Atenę. Po prawej stronie pikujący orzeł — król przestworzy, atrybut Zeusa.

***

Myślę, że wszyscy znają mit o Prometeuszu, więc tym razem skupię się raczej na omówieniu samej kompozycji. W porównaniu do dość statycznych kompozycji klasycznych nawet i współczesnych monet, wolę w swoich projektach zaskakiwać niestandardowymi rozwiązaniami. Takimi są ostre skróty perspektywiczne zaczerpnięte rodem ze sztuki komiksu. Pomysł na dłoń w skrócie perspektywicznym i na pierwszym planie pojawił się po raz pierwszy w odrzuconym szkicu rewersu Kronosa. Tamże krwiożerczy i okrutny tytan trzyma w jednej ręce małe dziecko i wyciąga rękę po następne. Wyciągnięta do przodu ręka miała być w najwyższym reliefie i miała zdominować kompozycję. Ponieważ ten projekt opadł, nic nie stało na przeszkodzie, by pomysł wykorzystać w Prometeuszu, zwłaszcza, że tym sposobem rozłożone ręce cierpiącego boga zmieściły się bez problemu w kadrze okrągłej monety.

Dość podobny zabieg zastosowałam w pierwszej monecie z serii dwuncjowych monet „Wiedźmin” — „Ostatnie życzenie”. Tamże obie ręce Geralta są na pierwszym planie i obie w najwyższym reliefie.
Nie obeszło się również bez kopii bardziej lub mniej udanych mojego pomysłu innych projektantów monet. No cóż, również i w dawnych czasach krążyły po świecie wzorniki dla kamieniarzy, snycerzy czy malarzy… 🙂

Na szkicu rewersu jest sęp, a nie — jak w ostatecznej wersji projektu — orzeł. Są dwie wersje mitu o Prometeuszu. Według jednej to sęp, a według drugiej to właśnie orzeł Ethon (wielki orzeł kaukaski) codziennie o wschodzie Słońca wydziobywał Prometeuszowi wątrobę. Zdecydowałam się ostatecznie na orła, ze względu na jego popularność w malowanych i rzeźbionych dziełach sztuki zachodnioeuropejskiej.

***

Obejrzyj Aresa, Posejdona i Hefajstosa w tej samej serii.

***

Apollo to bóstwo greckie o przewrotnej ikonografii. Bóg piękna, muzyki, patron sztuk i poezji, ale jednocześnie śmierci i zarazy. Zarówno lira, jak i łuk wraz ze strzałami są jego atrybutami. Zwodniczy blond piękniś o niebieskich oczach.

Apollo zakochał się w Dafne, ale gdy ta odrzuciła jego zaloty, ścigał ją, aż opadła z sił. Dafne poprosiła o pomoc swojego ojca, boga rzeki. W akcie rozpaczy Penejos zamienił córkę w krzew wawrzynu. A ja bardzo lubię płatać figle ikonograficzne. Na moim projekcie scena, gdy Dafne wpada w objęcia całuśnego Apolla i zaczyna zamieniać się w wawrzyn, ma swoje ukryte dno. Niedoszli kochankowie zamierają w charakterystycznej pozycji tanga argentyńskiego. W tle wściekły ojciec…

Między stopami Apolla widać małą jaszczurkę. To aluzja do słynnej rzeźby ateńskiego artysty Praksytelesa pt. „Apollo Sauroktonos” (tłum. Apollo zabijający jaszczurkę). Praksyteles ukazał Apolla, w mało klasycznej, jak na grecki kanon pozie, patrzącego na wspinającą się po pniu drzewa jaszczurkę. Jaszczurka miała podobno być symbolem sił chaosu.

***

Ot mięśniak… i tyle. Z wręcz przerysowaną anatomią. Zależało mi, by pokazać przeciążenie Atlasa przez niezgrabność sylwetki i chwiejną równowagę. Jakby zaraz miał zwalić sobie cały nieboskłon na głowę. Prawie jak siłacz, który źle uchwycił ciężar i za chwilę ten ciężar go przygniecie.

Atlas miał wiele córek, w tym i Plejady. Siedem sióstr: Alkione, Elektra, Kelajno, Maja, Merope, Sterope, Tajgete (których imiona zapisane po grecku widnieją na monecie) — z rozpaczy, że ich ojciec został skazany przez Zeusa na dźwiganie sklepienia niebieskiego — popełniło samobójstwo. By jakoś im to wynagrodzić, dobroduszny Zeus przemienił je w gwiazdy. Gromada Plejad znajduje się w gwiazdozbiorze Byka. Swoim układem przypomina Wielki Wóz. Gromada Plejad, w sąsiedztwie wyraźnie zaznaczonych gwiazdozbiorów Byka, Woźnicy oraz Perseusza widnieje nad prawym ramieniem Atlasa.

Plejady bawią się gwiazdami, jakby grały w piłkę. Nie są ubrane w stroje greckie – przypominają trochę stroje romantyczne, trochę te z lat 20-tych. Ta eklektyczna mieszanka to zabieg celowy, by nie trzymać się drętwo reguł…

***

Trzecia moneta w serii po Aresie i Posejdonie.

W necie o tej monecie:

„Incredible Silver Coin.” Backyard Bullion on YT

***

Oto kuźnia Hefajstosa. Pan Hefajstos, wielki mięśniak. Wydaje się, że ledwo się mieści w zbyt małym dla niego pomieszczeniu. Niezgrabnie się rusza. Sprawia wrażenie, jakby masa ciała mu przeszkadzała. Był wszakże kulawy, bo jego własny ojciec — Zeus, strącił go z Olimpu. To tak dla wyjaśnienia, gdyby to dziwne ułożenie jego ciała komuś przeszkadzało…

Hefajstos wykuwa miecz. Niezgrabnymi palcami trzyma szczypce kowala. Za nim widać zbroję, tarczę i miecz Achillesa. Przy jego prawej nodze leży hełm Achillesa. Z tyłu, za plecami stoją pioruny Zeusa. W palenisku i za paleniskiem, w kadzi z wodą, czekają na kowala jego narzędzia.

Sam ruch uderzenia młotem początkowo miał wyglądać inaczej (patrz szkic poniżej), ostatecznie na rysunku docelowym zmieniłam to ułożenie ręki. Ruch ręki z młotem na szkicu wydał mi się za mało naturalny.

Tarcza Achillesa została narysowana najpierw, jako odrębny element. Dopiero potem wstawiłam ją do projektu. Tarczę narysowałam zgodnie z opisem w Iliadzie Homera. Pierwszy krąg to morze, ziemia, niebo, Słońce, Księżyc, gwiazdy. Potem jest krąg z dwoma miastami: taneczny weselny korowód, dwaj mężczyźni skłóceni o zapłatę za zabójstwo, a z drugiej strony oblężenie miasta. Kolejny krąg to żniwa, bydło, uprawa winorośli. Dalej dziewczęta i chłopcy tańczący taniec Ariadny, który wymyślił Dedal. Wokół tarczy rzeka Okeanos — morze zewnętrzne.

***

Kronos, niestety czasem mylony z Chronosem (personifikacją czasu), był bogiem rolnictwa i strażnikiem zbiorów. Jego atrybutem był sierp lub kosa. Kronos był synem Gai i Uranosa — personifikacji Ziemi i Nieba. Gaia i Uranos byli rodzicami dwunastu Tytanów, ale również dziwacznych gigantów: Hekatonchejrów (Sturęcznych) i Cyklopów. Ze strachu przed mocą swoich zdeformowanych dzieci, Uranos ukrył je w ciele swojej żony, skazując ją tym samym na wielki ból. W akcie zemsty, żona Uranosa — Gaja, dała najmłodszemu ze swoich synów — Kronosowi — sierp, by ten wykastrował własnego ojca i strącił go z piedestału. Okaleczony i wściekły Uranos przepowiedział własnemu synowi, że jego przeznaczeniem będzie również pokonanie go przez własnego potomka. Od tej pory, bojąc się wyroczni ojca, Kronos połykał wszystkie swoje dzieci, gdy tylko się narodziły. Reja, mądra żona Kronosa, zdołała jednak uratować przed krwiożerczym mężem nowonarodzonego Zeusa. Dała mężowi do połknięcia kamień zawinięty w pieluszkę. Gdy Zeus dorósł, wypuścił swoje rodzeństwo z wnętrzności Kronosa. Wyrocznia się spełniła. A wraz ze swoimi braćmi i siostrami, Zeus wtrącił Kronosa i innych tytanów do Tartaru.
Na monecie: cięcie kiści winogron to nie tylko symbol zbierania plonów, ale również aluzja do kastracji ojca sierpem danym Kronosowi przez matkę.

***

Gromowładny Perun prawdopodobnie był dla Słowian, jak Zeus lub Jowisz dla starożytnych Greków i Rzymian. Był najwyższym bogiem w mitologii słowiańskiej, władcą niebios, burz, piorunów i błyskawic. Zamieszkiwał lasy dębowe. Pierwotnie nie stawiono mu posągów. Pojawiły się one dopiero za czasów Włodzimierza Wielkiego na Rusi Kijowskiej.

Niektórzy naukowcy sugerują analogie Peruna z germańskim czy też nordyckim Thorem, które to „zapożyczenia” miały być skutkiem pojawienia się na Rusi (tereny obecnej Ukrainy i Rosji) Waregów (skandynawskich wikingów). A skoro germańskie wpływy, to zarówno na rewersie pod stopami gromowładcy, jak i na awersie pod wielkim dębem, pojawił się ornament nie typowo wschodniosłowiański, jakby można było się spodziewać po znalezionych miejscach kultu, a bardziej przypominający wzornictwo… celtyckie (sic!). Dlaczego celtycki, a nie germański? Germanów zresztą notorycznie myli się z Celtami, a Celtów z Germanami…

W zasadzie wszystko się wymieszało w okresie wielkiej wędrówki ludów. Germanie z Jutlandii lub Skanii wyparli Celtów z terenów dzisiejszych Niemiec, ale kultura celtycka wywarła ogromny wpływ na owe nowo przybyłe plemiona germańskie. Jednocześnie ślady kultury celtyckiej odnajduje się nie tylko na terenie dzisiejszych Niemiec, ale również w słowiańskiej Europie Środkowej, w tym na terenie dzisiejszej Polski, a nawet podobno dalej: w dorzeczu Dniepru i na Krymie. A do tego jeszcze ci wikingowie na Rusi… No więc ornament jest plecionkowy.

Atrybutami Peruna, boga niebios są: pioruny, strzały (jak pioruny), dąb (symbol siły, długowieczności), słowiański topór, orzeł — król przestworzy. Obok wilk szczerzy kły. Symbolizuje on Welesa (Wołosa), boga słowiańskich zaświatów. Weles to przeciwieństwo Peruna. Perun walczył z Welesem i go pokonał – stąd też na niektórych przedstawieniach u stóp Peruna leży wilk lub wilki. Czasem Perun nosi skórę wilka — to trofeum, pamiątka po pokonanym Welesie. Dwa potulne wilki mogą być też symbolem Dziewanny, córki Peruna, ujarzmionej przez ojca za pychę i próbę przejęcia władzy. Dziewanna — podobnie jak grecka Artemida lub rzymska Diana — to Wielka Łowczyni polująca w lasach na dziką zwierzynę w towarzystwie dwóch wściekłych wilków.

Na rewersie napis „Perun” stylistycznie miał przypominać proste pismo runiczne.

Wstawka wykonana została z dębu, a wzór — słowiański symbol Peruna — wypalony został laserem.

Na awersie: orzeł i wielkie drzewo dębu (dwa symbole Peruna) oraz wilk i niedźwiedź (dwa symbole pokonanego przez Peruna Welesa). Awers początkowo miał przedstawiać wyłącznie atrybuty Peruna. Ponieważ zarówno orzeł, wilk i niedźwiedź to również królowie puszczy pierwotnej i lasów oraz ogólne symbole władzy, siły, męstwa, ikonografia projektu okazała się dość uniwersalna i mogła pasować do innych słowiańskich tematów. A i dąb to święte drzewo Słowian. Ostatecznie projekt awersu Peruna został wykorzystany w następnych monetach w tej serii.