***

Mars to oczywiście rzymski bóg, nie grecki. Musiałam odejść więc od jakichkolwiek skojarzeń z moim dawnym Aresem. Inny klient, inna moneta, inna seria. Oto więc trzecia moneta z serii zaprojektowanej dla Mennicy Gdańskiej, a inspirowanej kompozycjami mniej lub bardziej znanych dzieł sztuki. Patrz Jowisz i Ingres oraz Bellona z kompozycją zaczerpniętą z malowidła Sándora Wagnera. Zapożyczenia w tej serii monet są oczywiście jak najbardziej świadome i celowe. Oto kwintesencja tego, jak wygląda proces budowania ikonografii projektu. Nic nie jest proste, a czasem zwykłe oczywiste sceny mają drugie dno.

Postać Marsa (ruch, zamachnięcie bronią) inspirowana jest dziewiętnastowiecznym dziełem Edmunda Hofmanna Herakles zabijający Hydrę – rzeźbą zdobiącą elewację pałacu Hofburg, tuż przy wejściu od strony pięknego placu św. Michała w Wiedniu. Przy jednej z bocznych ulic odchodzących od tegoż placu znajduje się inna grupa rzeźbiarska: fontanna Siły Morza (Die Macht zur See). To do upadłego olbrzyma, jednej z rzeźb tej fontanny nawiązuje postać upadającego pod marsowymi ciosami wojownika. Mars to bezwzględny zwycięzca, który depcze pokonanego. Ma zbroję rzymskiego dowódcy. Pokonany to Kartagińczyk o nieco zapóźnionym w stosunku do czasów rzymskich uzbrojeniu greckim z czasów wojen punickich. Może to sam Hannibal Barkas ulegający rzymskiej potędze?

Po lewej stronie monety, za główną sceną: Pallor i Pavor – potworni towarzysze Marsa. Ubrani są w rzymskie zbroje, ale jeden z nich jest prawie kościotrupem, drugi ma wyraz twarzy przypominający postać ze słynnego obrazu Edvarda Muncha Krzyk. Pallor i Pavor mają oczywiście, jak wszystko w rzymskiej mitologii, swoje greckie odpowiedniki: Dejmos to syn greckiego boga wojny – Aresa i uosobienie trwogi, a jego brat Fobos, to uosobienie strachu. To samo uosabiają Pallor i Pavor.

Po prawej stronie rewersu: collumna bellica. Przy kolumnie stóp świątyni Bellony na Polu Marsowym w Rzymie wypowiadano wojny rzucając włócznią (patrz szczegółowy opis przy rysunku awersu Belllony). Na projekcie monety Mars, na kolumnie Bellony umieściłam popiersie kobiety. To alegoria Wojny, zwana czasem Belloną – rzeźba australijskiego twórcy Bertrama Mackennala, podarowana przez niego Australii w 1920 roku, jako hołd żołnierzom ANZAC (austarlijskim i nowozelandzkim żołnierzom korpusu walczącego na frontach I Wojny Światowej). W rzeczywistości rzeźba powstała prawdopodobnie około roku 1906, jeszcze przed I WŚ i odnosiła się do wojen burskich w Afryce, niemniej jednak wyraz twarzy czy to zatem alegorii Wojny, czy to Bellony jest dość wymowny. To nie twarz groźnej kobiety lecz raczej zmartwionej, czekającej, niespokojnej, a może zrozpaczonej… matki?

I na koniec awers. Tu rekonstrukcja świątyni Marsa Mściciela na Forum Augusta w Rzymie. Przed świątynią, zupełnie przekornie, umieściłam rzeźbę Aresa Ludovisi (Aresa, nie Marsa!), rzymską kopię greckiego zaginionego oryginału autorstwa być może Lizypa lub Skopasa, znajdującą się obecnie w zbiorach Muzeum Narodowego w Rzymie. Czy rzeźba ta mogła się znajdować przed starożytną świątynią Marsa? Raczej nie. 🙂

***

Projekt — zgodnie z założeniami serii i podobnie jak Jowisz — powinien nawiązywać do jakiegoś znanego dzieła sztuki. Tym razem kompozycja — na życzenie klienta — miała być mniej statyczna, niż ta inspirowana akademickim, monumentalnym dziełem Ingres’a. Logika podpowiadała, by narysować dominującą w centrum krążka, postać bogini w jakiejś dynamicznej pozie. Czy to nie sztampa? W oko wpadł mi „The Chariot Race”, obraz-szkic przypisywany Sándorowi Wagnerowi (Alexandrowi von Wagnerowi). Czwórka rozpędzonych koni (a nie powożący) jest tu na pierwszym planie. A zatem, w nawiązaniu do dzieła węgierskiego malarza, na moim projekcie konie stały się bohaterami całej sceny, nie tytułowa bogini.

Na rewersie Bellona w rzymskim hełmie i zbroi, z jedną ręką uniesioną w górze, w której trzyma pochodnię, w obłokach dymu, wjeżdża na swojej kwadrydze do cyrku. Pochodnia, podobnie jak u bogini Wiktorii, jest symbolem zwycięstwa. A jej rydwan to rydwan Marsa. Bellona zdecydowanie nie jest boginią piękności. To wojowniczka. Jej twarz przypomina twarze przerażających, wściekłych furii.

Konie nie mają, jak na obrazie Wagnera klasycznych nowożytnych podków. Na sposób rzymski mają przywiązane do kopyt charakterystyczne „sandały”. Koń po lewej, ze względu na kompozycję wpisaną w okrąg, musiał mieć zmienione — w stosunku do węgierskiego dzieła — ułożenie nóg.

Na rydwanie wisi tarcza z głową Meduzy. Według mitologii greckiej Perseusz ściął głowę Meduzie i oddał ją Atenie, która zamieściła ją na swojej tarczy. Od tej pory, zamieniające w kamień spojrzenie najgroźniejszej z Gorgon stało się bronią bogów… Twarz Meduzy na śmiercionośnej tarczy Bellony przerysowałam ze słynnej rzeźby Antonio Canovy „Perseusz z głową Meduzy”.

Świadkami całej sceny są rzymscy legioniści — wszyscy jednakowi, jak szturmowcy z Gwiezdnych Wojen. To jednolita masa gotowa do wojny. Z tyłu, na łuku triumfalnym słynna łacińska sentencja Publiusza Flawiusza Wegecjusza, historyka z IV w. n. e.: „Si vis pacem, para bellum” („Jeśli chcesz pokoju, szykuj się do wojny”).

Lubię ten projekt. Żadna zbędna ozdoba nie zakłóca wyrazistości kompozycji monety…

***

Rewers inspirowany był słynnym obrazem „Jowisz i Tetyda” francuskiego malarza neoklasycznego Jean-Auguste-Dominique Ingres’a. Na rewersie nie ma jednak, jak na obrazie, klęczącej u stóp Jowisza nereidy. Z lewej strony mojej kompozycji (po prawej stronie antycznego ojca bogów) wyłania się sylwetka Wiktorii, bogini zwycięstwa, symbolu potęgi Imperium Romanum, ale przewrotnie, w ujęciu ze znanej greckiej, a nie rzymskiej rzeźby — tu zrekonstruowanej przeze mnie — Nike z Samotraki.  Tym samym cała scena staje się aluzją do słynnej greckiej rzeźby, jednego z siedmiu cudów świata starożytnego — posągu Zeusa w Olimpii autorstwa Fidiasza. Przedstawiała monumentalnego Zeusa trzymającego w prawej ręce miniaturową sylwetkę Nike.

Awers: rzymska świątynia Jowisza wg XIX-wiecznej ryciny. W tle wzór z pergamońskiej mozaiki z III w. n.e.

O tej monecie:

Mennica Gdańska / YouTube
„It’s clear that Jupiter has the potential to be a fine coin. We’re not expecting the relief to be quite as detailed and intricate as shown here.” AgAuNews